Emoties als schaamte, schuld en schande staan vaak dicht bij elkaar. De omgang met en de diepte van dergelijke emoties zijn vaak cultuurbepaald. Ik denk dat we het verschil in de omgang met schuld en schande kunnen zien als één van de wezenlijke cultuurverschillen tussen het Oosten en het Westen.

In het Westen hebben we een schuldcultuur, schuld door zonde, overerfelijk en door religie aangewakkerd. Als iemand heeft gezondigd of iets strafbaars heeft gedaan wordt hij gestraft en daardoor weer gereinigd. Wij zijn hierdoor snel in het toekennen van schuld. We kijken zelfs eerder naar de schuldvraag dan naar de oplossing en leren al van jongst af aan om schuld door te schuiven. Als iemand in het Westen een fout maakt is zijn eerste reactie vaak om te doen alsof er niets aan de hand is. Fouten maken is nu eenmaal niet leuk, behalve als een ander het doet.

Onlangs hoorde ik een aantal mensen praten over een brandvlek op een kleedje. Dit ene kleedje was al door hun hele vriendenkring opgegeven aan de verzekering en ze waren trots op de manier waarop zij hiermee de boel wisten te belazeren. Zelfs iemand die regelmatig te hard rijdt, fout parkeert of eens iets mee neemt zonder te betalen durft daar vaak over te pochen. Deze mensen schamen zich duidelijk niet voor een fout. Liever discussiëren ze over de vraag of ze wel fout zaten. Zo vinden ze steeds weer nieuwe redenen waarom zij toch niet schuldig zouden zijn. Ze konden er niets aan doen, iedereen doet het, het is de schuld van een ander, hun omgeving of van hun opvoeding. Schuld zorgt hier duidelijk niet voor schaamte of schande. En als er dan toch gestraft wordt treft deze straf alleen de dader en niet zijn directe omgeving of familie.

In het Oosten hebben ze een schandecultuur. Men is zich zeer bewust van zijn plaats binnen de samenleving of groep en de waardigheid of eer die daar mee samenhangt. Elke aantasting van iemands waardigheid wordt gezien als gezichtsverlies en leidt tot schande. Zelfs iets simpels, zoals zeggen dat iemand het fout heeft, wordt gezien als een mogelijke aantasting van diens eer. In plaats van nee zeggen ze dus liever: ja maar. Men maakt zich zo druk om eer en aanzien dat een eenvoudige begroeting een tandenknarsend ritueel wordt. Als vroeger een Japanner iemand niet op de juiste manier aansprak, kon hij hiervoor zelfs de doodstraf krijgen. Hier is men niet bang om fouten te maken of zelfs om gestraft te worden, men is bang voor het gezichtsverlies dat men lijdt als de fout uitkomt. Gezichtsverlies is hier een grotere straf dan een boete of vrijheidsberoving. Leven in deze constante evaluatie door anderen laat zijn sporen achter. mDe glimlach bevriest op het gezicht, men spreekt niet over problemen of falen en zal niet snel om hulp vragen.

Een ander verschil tussen schuld en schande is dat in het Westen de schuld alleen bij de daders ligt maar in het Oosten schande een hele groep raakt. Eén persoon kan schande over een grote groep mensen, zoals een familie of bedrijf, afroepen. De veroorzaker van de schande is dan niet alleen verantwoordelijk voor zijn eigen gezichtsverlies maar voor dat van de hele groep. Juist omdat schande door de groep wordt gedragen is deze voor de dader ondraaglijker dan straf. Nergens wordt het verschil tussen schuld en schande duidelijker dan bij zelfdoding door een "schuldige" of "schandige" dader. Als in het Westen een schuldige zich van zijn leven berooft zien wij dat als laf. Hij ontneemt de samenleving de kans om hem te straffen, zelfs als dat de doodstraf zou zijn. In het Oosten kan in sommige gevallen echter alleen een rituele zelfmoord de schande van iemand wegwassen, hier wordt dit niet als laf maar juist als eervol gezien.

Naarmate de wereld verder globaliseert zullen de verschillen tussen het Oosten en het Westen en daarmee de verschillen tussen de omgang met schuld en schande waarschijnlijk steeds kleiner worden.

Lees ook schaamte, schuld en schande