Weblog

Over sterrenschot en heksensnot

donderdag, 9 december 2021

sterrenschot 11-2021 0695In het Engels noemt men deze substantie star jelly, in het Frans: gelée stellaire en in het Duits: sternenrotz. Vrijwel overal waar men deze substantie kent, linkt men het aan sterren. Als sinds de 14e eeuw zijn er meldingen van stella terrae (aarde ster). Volgens overlevering vielen deze transparante plukken gelei tijdens een meteorietenregen op aarde en zouden kort daarna weer verdampen. Waar de eerste link met deze gelei en sterren vandaan komt, heb ik niet kunnen achterhalen, maar feit blijft dat deze substantie in verschillende landen en talen altijd met sterren wordt geassocieerd. Om die reden is sterrenschot dan ook een betere naam dan heksensnot. Hoewel er nog steeds mensen zijn die denken dat sterrenschot een buitenaardse oorsprong heeft en uit de hemel valt, is er bijna niemand meer die denkt dat het snot is dat door een overvliegende heks is achtergelaten.

 

sterrenschot 12-2021 0722sterrenschot 12-2021 0723In werkelijkheid gaat het in sommige van de gevallen om een plasmodiale slijmzwam, maar in verreweg de meeste gevallen om het opgezwollen ei-omhulsel van een pad of kikker. Als een roofdier een vrouwelijke kikker of pad opeet, krijgt het ook het hydrofiele ei-omhulsel binnen. In de maag van het roofdier zwelt dat op en maakt het roofdier misselijk met als gevolg dat het wordt uitgebraakt. Dit ei-omhulsel zal in een vochtige omgeving verder opzwellen tot de dikke wittige gelei die men soms tussen het gras vindt en sterrenschot noemt. Omdat deze substantie bij een kikker pas op het laatste moment, vanuit speciale klieren, aan de bevruchte eieren wordt toegevoegd bevat sterrenschot in het vroege voorjaar, of late najaar nog geen eitjes en is daardoor minder goed herkenbaar als kikker- of paddendril.

Een teleomorfe vorm van de Boompuist (Postia ptychogaster)

donderdag, 9 december 2021

boompuist (postia ptychogaster - teleomorf) 11-2021 0568Op dezelfde stronk waar ik vorig jaar de anamorfe (ongeslachtelijke) vorm van deze variabele paddenstoel tegenkwam, stond nu een teleomorfe (geslachtelijke) vorm. Deze vorm is veel zeldzamer en werd vroeger zelfs tot een andere soort gerekend. Aan de teleomorfe vorm kun je zien dat de boompuist eigenlijk een gaatjeszwam is.

 

Lees ook: Boompuist (Postia ptychogaster).

Bloedweizwam (Lycogala epidendrum)

woensdag, 8 december 2021

bloedweizwam (lycogala epidendrum) 8-2006 6635Toen ik deze foto in 2006 determineerde, dacht ik dat het een peervormige stuifzwam (Lycoperdon pyriforme) was. In mijn padenstoelengids was dit de enige zwam die het meest in de buurt kwam. Dit is echter helemaal geen paddenstoel maar een slijmzwam. Om precies te zijn de bloedweizwam (Lycogala epidendrum, maar je komt hem ook vaak tegen onder de namen: blote billetjeszwam of gewone boomwrat.

 

bloedweizwam (lycogala epidendrum) 8-2006 6669De bloedweizwam leeft op dood hout dat al vrij ver is vergaan en is algemeen. Het vruchtlichaam begint lichtroze en kleurt later in de reproductieve fase via geelbruin naar grijszwart. Als hij rijp is barst de huid open en komen de grijze sporen vrij. De vruchtlichamen zijn ongesteeld, tussen een halve en anderhalve centimeter groot en groeien in kleine, onderling soms contact makende, bollen bij elkaar.

 

De familie naam Lycogala betekent wolvenmelk. De Engelse naam van deze slijmzwam is ook wolfs milk. Uit het onrijpe vruchtlichaam kan een dikke roze vloeistof lekken, die de wetenschappers blijkbaar deed denken aan de melk van een wolf. Wolvenmelk is echter niet roze maar transparant wit. Het enige dier dat roze melk geeft is het nijlpaard. De familienaam van de peervormige stuifzwam had toevallig genoeg ook met wolven te maken. Lycoperdon laat zich namelijk vertalen als wolvenscheet.

 

Lees ook: Peervormig draadwatje (Trichia decipiens), Plasmodiale slijmzwammen (Myxogastria) en Heksenboter (Fuligo septica).

Plasmodiale slijmzwammen (Myxogastria)

dinsdag, 7 december 2021

fopdraadwatje (trichia varia) 12-2021 0749Hoewel ze sterk op paddenstoelen kunnen lijken, zijn slijmzwammen (Myxomyceten) dat niet. Ze delen met schimmels en zwammen zelfs geen directe gemeenschappelijke voorouder. De wetenschap heeft ze al in de meest verschillende groepen geprobeerd te plaatsen en is zelfs nu nog verdeeld over hun juiste positie binnen het planten- of dieren rijk. Meestal plaatst men ze er dus maar tussenin, geen dier én geen plant.

 

Veel van de in Nederland bekende slijmzwammen, zoals de bloedweizwam en heksenboter, behoren tot de plasmodiale slijmzwammen(Myxogastria). Deze slijmzwammen beginnen hun leven als een spore. Hieruit komen eencellige organismen die afhankelijk van de vochtigheidsgraad kunnen kruipen of zwemmen. Deze amoebe-achtige eencelligen bewegen zich over een oppervlak, zoals een rottende boomstam, en voeden zich met bacteriën, sporen, protozoa en opgeloste mineralen en voedingsstoffen. Terwijl deze cellen zich voeden, kunnen ze zich door celdeling aseksueel voortplanten. Als de omstandigheden ongunstig zijn, zullen ze een rustfase ingaan, waarbij ze een kleine dun-wandige vorm, genaamd microcyste, aannemen. In deze vorm kunnen ze overwinteren en een jaar of langer overleven.

 

Als de omstandigheden gunstig zijn, kunnen ze zich echter ook seksueel voortplanten en versmelten ze met andere myxogastriale eencelligen van hun soort tot diploïde zygoten. Deze zygoten ontwikkelen door celkern-deling meerdere celkernen en staan bekend als een plasmodium. Dit plasmodium voedt zich door middel van fagocytose (cel omsluiting) en blijft groeien. Plasmodiums zien eruit als een klodder slijm en gedragen zich als een reusachtige amoebe. Ze kunnen heel groot worden, bij sommige soorten tot een vierkante meter, en zijn dus beweeglijk. Ze verplaatsen zich naar voedsel of van of naar licht met een ongelofelijke snelheid tot wel 1,35mm/s. Een plasmodium is daarmee verreweg het snelst bewegende micro-organisme.

 

Als het voedsel echter begint op te raken, of als de omgevingsfactoren verslechteren, kan het plasmodium zich als een macrocyste in een vaste vorm terugtrekken en betere omstandigheden afwachten, of kan het vruchtlichamen vormen (aethalium). Als het vruchtlichamen vormt, verplaatst het zich naar een drogere plaats, zodat het vruchtlichaam kan verdrogen en de sporen kunnen worden verspreid. Uit deze sporen komen weer nieuwe eencelligen die kunnen uitgroeien tot een nieuw plasmodium.

 

Lees ook: Peervormig draadwatje (Trichia decipiens) en Heksenboter (Fuligo septica).

Gekraagde aardster (Geastrum triplex)

maandag, 6 december 2021

gekraagde aardster (geastrum triplex) 12-2021 0791Hoewel deze paddenstoel volgens veel literatuur redelijk algemeen is, heb ik hem pas één keer gevonden. Nota bene op nog geen tien meter van de plaats waar ik mijn auto bij het bos had geparkeerd.

 

De gekraagde aardster begint als twee in elkaar liggende bollen. Als hij zich ontwikkelt, groeit hij uit het substraat omhoog en laat de buitenste bol langzaam los. Deze breekt open en vouwt zich in meerdere parten als een openvouwende ster naar buiten, waardoor de eigenlijke stuifbol vrij komt. Omdat er aan de onderkant van de stuifbol regelmatig, maar zeer zeker niet altijd, een rand van de buitenste laag blijft kleven, en daar dan als een klein kraagje omheen ligt, wordt hij gekraagde aardster genoemd. Terwijl de ster zich steeds verder binnenste buiten keert en daarmee de hele paddenstoel vanuit het substraat omhoogduwt, verdroogt de stuifbol. Als de paddenstoel rijp is kunnen de sporen via de kleine zuilvormige mondopening worden verspreid. Een klein tikje tegen de droge dunwandige bol zorgt er voor dat er miljoenen sporen de lucht in worden geblazen. De gekraagde aardster heeft een lichtere ring om de mondopening liggen, waaraan hij vaker makkelijker gedetermineerd kan worden dan aan zijn zogenaamde kraag.

 

gekraagde aardster (geastrum triplex) 12-2021 0794gekraagde aardster (geastrum triplex) 12-2021 0783De gekraagde aardster is in Nederland de meest voorkomende aardster, je komt hem volgens de literatuur tussen augustus en oktober het vaakst in de duinen tegen, maar ook wel in parken, tuinen of het bos. Deze exemplaren waren dus relatief laat. Omdat ze tussen lage begroeiing met veel losse bladeren groeiden, hadden ze veel profijt van hun vormstrategie. Dankzij de openklappende ster konden ze zich tussen de andere planten ophoogduwen en kwamen hun stuifbollen hoog genoeg om hun sporen goed te laten verspreiden.

 

gekraagde aardster (geastrum triplex) 12-2021 0787gekraagde aardster (geastrum triplex) 12-2021 0788

 

Deze paddenstoelen groeien veelal in steeds groter wordende heksenkringen en komen vaak ieder jaar op dezelfde plaats terug. Als ik eraan denk, ga ik volgend jaar wat eerder kijken om misschien ook wat foto’s van een vroeger stadium te maken.

 

Klik hier voor meer berichten over paddenstoelen.

Verkeersslachtoffers

zondag, 5 december 2021

dode vos (vulpes vulpes) 12-2021 0769Als ik via De Financiën en de Kasteellaan van Tilburg naar Loon op Zand rij, steken er regelmatig dieren over. Ik heb al een aantal herten en zelfs een keer een das voor een aanrijdende auto zien wegschieten. Regelmatig liggen er dan ook dode dieren in de smalle berm tussen de weg en het fietspad. Je mag er eigenlijk 80 km/u rijden, maar meestal rij ik er langzamer. De boskanten liggen er namelijk vlak naast de weg en als een dier oversteekt ben je al snel te laat om nog te remmen.

 

dode vos (vulpes vulpes) 12-2021 0763dode vos (vulpes vulpes) 12-2021 0759dode vos (vulpes vulpes) 12-2021 0765dode vos (vulpes vulpes) 12-2021 0760Deze jonge vos is bij het oversteken een auto tegengekomen. In juli en augustus verlaten de meeste jonge vossen het ouderlijke nest en gaan op zoek naar een eigen leefgebied. Omdat ze nog niet goed bekend zijn met autoverkeer, komen er helaas veel onder de wielen terecht.

 

Lees ook: Rode vos( Vulpes vulpes), De vossen in de Amsterdamse waterleidingduinen, Levensgevaarlijke drol en Dode dieren.

Het Musée Flaubert et d'Histoire de la Médecine in Rouen

zondag, 5 december 2021

musee flaubert et de histoire de la medicine rouen 10-2021 0377Op 12 december 1821 werd Gustave Flaubert in het paviljoen van het Hôtel-Dieu in Rouen geboren. Zijn vader was chirurg, maar Gustave ontwikkelde zich als schrijver. Zijn beroemdste werk blijft natuurlijk Madame Bovary, wat nog steeds  als één van de meest invloedrijkste romans uit de westerse literatuurgeschiedenis wordt gezien. 

 

musee flaubert et de histoire de la medicine rouen 10-2021 0277musee flaubert et de histoire de la medicine rouen 10-2021 0287musee flaubert et de histoire de la medicine rouen 10-2021 0352musee flaubert et de histoire de la medicine rouen 10-2021 0361Momenteel bevindt zich op deze geboorteplek van Flaubert het Musée Flaubert et d'Histoire de la Médecine. Het is een klein museum, met een bijna huiselijke setting. Toch is er veel interessants te zien. Men presenteert de geschiedenis van de familie Flaubert en een deel van de geschiedenis van de geneeskunde vanaf de middeleeuwen tot aan het begin van de twintigste eeuw. In het museum bevinden zich een rariteitenkabinet, een apotheek, een tandartspraktijk en enkele buitengewoon interessante medische en kunstzinnige voorwerpen.

 

Wat mijn vooral aansprak, waren de 18e -eeuwse geboortepoppen en bevallingshulpmiddelen, de gemummificeerde hoofden en de kast met frenologische voorwerpen.

 

Klik hier voor meer foto’s van het Musée Flaubert et d'Histoire de la Médecine in Rouen.

 

Lees ook: Olaus Worms wunderkammer en Rosamond Purcell, Natuurhistorische musea en oude collecties, Muséum d’Histoire naturelle in Rouen en Musée de l'écorché d'anatomie in Le Neubourg.

Waterkringen

zaterdag, 4 december 2021

waterkringen 11-2021 0598Tussen twee buien door was ik even naar het bos gereden, in de hoop wat paddenstoelen te fotograferen. Maar het was veel te donker voor goede foto’s en alles stond blank. Echt droog werd het niet, dus bleef mijn camera grotendeels in mijn tas. Bij een klein ven, dat in een diepe kuil tussen een kring hoge beuken lag, ben ik even blijven staan. Het oppervlak weerspiegelde de grijze lucht en zwarte takken. In het grauwe licht leek het water van zilver. Het was intussen gestopt met regenen maar elke keer als de wind opstak vielen er druppels van de overhangende takken in het water. Deze onregelmatige aanslagen op het oppervlak marmerde de reflecties van lucht en takken en tekenden prachtige structuren in het water. Uiteindelijk heb ik die dag, daar aan de rand van het ven onder die overhangende takken, nog de meeste foto’s gemaakt.

 

waterkringen 11-2021 0601waterkringen 11-2021 0600waterkringen 11-2021 0643waterkringen 11-2021 0651

Lees ook: Bomen groeien naar beneden, Onbedoeld abstract expressionisme, Vertraagde pas, Westerstorm, Het oscillogram van een grauwe dag, Mist op het water en Leikeven.

Grote parasolzwam (Macrolepiota procera)

donderdag, 2 december 2021

grote parasolzwam (Macrolepiota procera) 10-2020 3643Jonge, nog gesloten, exemplaren van deze forse zwam lijken wel wat op trommelstokken, maar een volgroeide zwam doet zijn naam echt eer aan. Als een grote schaduw werpende parasol groeit hij tot ver boven de grond uit. De zwam groeit eerst de hoogte in en kan daarbij wel 40 centimeter hoog worden, waarbij de hoed als een bol boven aan de slanke holle steel zit. Als de hoed zich daarna opent, laat hij een dikke losse ring (collarium) om de steel achter.

 

grote parasolzwam (Macrolepiota procera) 10-2020 3642grote parasolzwam (Macrolepiota procera) 10-2020 3638Dankzij deze steel kun je hem ook makkelijk van een gelijkende maar iets kleinere soort, de knolparasolzwam, onderscheiden.  Als je daar van de steel een klein stukje aftrekt, kleurt het vlees saffraan-rood, iets dat bij de grote parasolzwam niet gebeurt.

 

grote parasolzwam (Macrolepiota procera) 10-2020 3629Grote parasolzwam (Macrolepiota procera) 10-2017 7358De hoed zelf kan makkelijk 30 centimeter breed worden. Hij heeft een bleekbruine geschubde huid en schijnt erg lekker te zijn.  Grote parasolzwammen  worden dan ook vaak als een schnitzel gepaneerd en gebakken. Rauw is deze paddenstoel licht giftig, maar bij verhitten verdwijnt het gif, je kunt hem dus beter niet zo eten.

 

Je komt deze zwammen vaak in groepjes tegen op goed gedraineerde gronden. Het is een van de grootste paddenstoelen van Europa.

 

Klik hier voor meer berichten over padenstoelen.

Foto’s uit het Dépôt de Muséum d'histoire naturelle in Rouen

zondag, 28 november 2021

museum de histoire naturelle rouen 10-2021 0245De tweede keer dat ik in het Muséum d'histoire naturelle in Rouen mocht fotograferen, kreeg ik ook toegang tot het depot. Dankzij de buitengewone vriendelijkheid en hulp van de directie van het museum mocht ik foto’s maken van de collectiestukken die niet waren tentoongesteld. In het museum zelf, in de vitrines en bij de opstellingen zijn bewuste keuzes gemaakt bij de plaatsing en presentatie van hun natuurhistorische objecten. Men houdt daar rekening met diverse wetenschappelijke, historische en educatieve factoren en proberen deze in de presentatie tot uiting te brengen.

 

In het depot zijn de enige overwegingen vindbaarheid, ruimtebesparing en objectbescherming. Hierdoor staan de objecten heel ongekunsteld bij en door elkaar. Het is vaak maar net wat er in een stelling past en hoe men het opslaat. Toch probeert men ook in zo’n depot een bepaalde orde te handhaven. Voor de vindbaarheid plaatst men soorten en preparatiewijzen toch zoveel mogelijk bij elkaar.

 

museum de histoire naturelle rouen 10-2021 0187museum de histoire naturelle rouen 10-2021 0229In de vele kasten en stellingen van dit depot bevinden zich de meest uiteenlopende natuurhistorische en etnografische voorwerpen. Er staan zelfs enkele oude wetenschappelijke modellen, zoals anatomische modellen van was en modellen van papier-maché van Dr. Auzoux. Maar er staan natuurlijk vooral veel skeletten en opgezette dieren. Grote opgezette dieren, zoals een giraffe en een ezel staan apart in de looppaden of in rolcontainers, terwijl kleinere en middelgrote dieren en skeletten in de stellages zijn opgeslagen.  

 

museum de histoire naturelle rouen 10-2021 0188museum de histoire naturelle rouen 10-2021 0207-Opgezette dieren worden zo geprepareerd dat men een goed beeld krijgt van hoe zo’n dier er in leven uitzag. Sommige opgezette dieren lijken dan ook “levensecht”. Deze unheimlichkeit, deze spanning tussen echt en net niet, hangt om elk opgezet dier. Dit wordt in een depot echter versterkt. Hier staan de dieren naast hun eigen skelet, met hun neus tegen een metalen stelling of onder een dik vel plastic. In zo’n depot is voor mij de spanning tussen levensecht en doods het grootst, alsof de dieren zich daar voor de voortschrijdende tijd hadden verstopt en vervolgens zichzelf zijn vergeten.

 

Klik hier voor meer foto's uit het dépôt de Muséum d'histoire naturelle in Rouen.

 

Lees ook: Gaetano Zumbo’s wassen hoofd, Museum d’histoire naturelle in Rouen, Natuurhistorische musea en oude collecties en Opgezette apen in musea.