Tijdens de kerstdagen hebben we met ons gezinnetje driftig ‘gemonopolied’. Mijn zoontje van acht vindt het een heel leuk spel (zeker omdat hij vaak wint). En volgens veel mensen is dit spel een goede manier om kinderen te leren omgaan met geld en om ze uit te leggen hoe ‘de markt’ werkt. Na een paar spelletjes kwam mijn zoontje echter tot de conclusie dat het later in het spel slimmer was om zo lang mogelijk in de gevangenis te blijven zitten. Telkens als hij op het vakje “ga direct door naar de gevangenis" kwam begon hij te juichen. Want zoals hij zelf al aangaf: “Als je in de gevangenis zit moeten anderen jou wel betalen als ze op jouw straat komen maar hoef je zelf helemaal niks te betalen”. Ik ben bang dat mijn zoontje meer van dit spel leert dan ik zou willen.

Tegenwoordig maken veel winkels gebruik van ‘geurstimulatie’. Bij de bakker ruikt het naar vers gebakken brood, bij de slager naar gegrild vlees. In warenhuizen gebruiken ze zelfs speciale geurzuilen om de stemming en het koopgedrag van hun klanten te beïnvloeden. Ook in elektronicawinkels zie je steeds vaker dat men geuren gebruikt om de omzet te stimuleren. Het blijkt dat de geur van gebakken uien en vlees veel mensen aanzet tot het kopen van keuken-apparaten. Deze feestdagen gaan de eau de colognes en de after shave’s natuurlijk ook weer gretig over de toonbank. Want wie wil er nou knuffelen met iemand die niet lekker ruikt. Het is allang bekend dat geuren een veel directer effect op de hersenen hebben dan bijvoorbeeld beeld of geluid. De geur van krijtjes en bordenwissers brengt je sneller en gedetailleerder naar je schooltijd terug dan alle verhalen en foto’s van vroeger. En als een afrodisiacum al zou bestaan dan is het zeker in geurvorm.

Maar als geuren ons gedrag zo sterk bepalen, snap ik niet waarom men op het toilet luchtverfrissers met dennengeur gebruikt. Ik kom vaak genoeg in het bos maar de geur van dennennaalden heeft mij nog nooit gestimuleerd tot enige vorm van darmgymnastiek. Ik zou op een toilet eerder de geuren van koffie en peperkoek verwachten.

In 1600 ging anatomicus William harvey naar Padua om les te krijgen van Fabrizio Acquapendente. Hier leerde hij dat alle kleppen in de aderen naar het hart toe openen. Daaruit trok Harvey de toen revolutionaire conclusie dat het bloed slechts in één richting kon stromen en niet, zoals men toen dacht, heen en weer golfde. Omdat hij geloofde dat het bloed circuleerde verdacht hij het hart ervan de krachtbron van deze circulatie te zijn, de pomp. In 1628 publiceerde hij deze bevindingen samen met de stelling dat het hart hoorbaar klopt. Om dat hij het hart als een pomp ‘zag’ was hij ook in staat haar te horen kloppen. In alle lectuur van voor 1628 staat nergens iets over een hoorbare hartslag, dit is uitvoerig gecontroleerd.

Het is voor ons nu bijna onvoorstelbaar dat voor 1628 niemand eerder een hart heeft horen kloppen. Goethe schreef echter al dat ‘de waarnemer slechts waarneemt wat hij weet’. Harvey werd om zijn ontdekking uitgelachen en verguisd. Wat moet William Harvey eenzaam zijn geweest toen geen van zijn collega’s in staat bleek een hart te horen kloppen.

Lees ook zien de kunst van het kijken

Mark David Chapman’s reden om John Lennon te vermoorden was zeker niet de enige bizarre reden voor een moord. Het motief van de 16-jarige Brenda Ann Spencer was, indien mogelijk, nog vreemder. Op maandag 29 januari 1979 schoot ze met haar kerstcadeautje twee volwassenen en acht schoolkinderen neer. Ze schoot vanuit het raam van haar huis op de kinderen op het tegenoverliggende schoolplein. Haar reden was dat ze het niet zo op maandagen had. “I don’t like Mondays”. Later zei ze nog: “There was no reason for it, it was just a lot of fun. It was just like shooting ducks in a pond, the children looked like a herd of cows, it was really easy pickings.”

Je kunt je natuurlijk afvragen welke vader zijn 16-jarige dochter een geweer geeft, maar wat de meeste mensen nog het meest stoort is dat ze blijkbaar geen motief had. En dat maakt het zo moeilijk. Het vervelende is dat een begrijpelijk motief soms gewoon niet bestaat. Bob Geldof schreef, naar aanleiding van dit voorval, voor de Boomtown Rats het liedje I don’t like Mondays. Het werd hun allergrootste hit en stond in veel landen wekenlang op nummer 1. Behalve in Amerika, daar flopte het. Waarschijnlijk omdat het nog te gevoelig lag.

Deze maand dertig jaar geleden werd John Lennon door Mark David Chapman vermoord. Hij schoot hem dood omdat hij hem ‘nep’ vond. Lennon zou een poseur zijn, niet echt, namaak.

Tijdens zijn daad had Chapman een boek bij zich. Hier zat hij in te lezen terwijl hij wachtte tot de politie kwam. Dit boek was The catcher in the rye van J. D. Salinger. Chapman identificeerde zich met de cynische Holden, de hoofdpersoon uit dit verhaal. In het boek gaat Holden op zoek naar zichzelf en een plaats en manier om gelukkig te zijn. Hij vindt de wereld echter lelijk en de mensen die hij tegenkomt hypocriet en ‘nep’. Zijn neerslachtigheid leidt tot een zenuwinzinking en Holden belandt in een psychiatrische instelling. Het boek is lang verboden geweest en wordt soms nog steeds gezien als de aanleiding tot de moord op John Lennon.

Twee andere controversiële boeken die nog wel eens als ‘gevaarlijk’ worden bestempeld zijn On human bondage van Somerset Maugham en La nausée van Jean Paul Sartre. Geen van drieën zijn het vrolijke boeken en vooral Sartre’s La nausée kun je beter niet vlak voor het slapen lezen. Alle drie getuigen ze echter wel van een chirurgisch scherpe analyse, het bewijs dat sommige schrijvers tot de meest intelligente mensen op aarde behoren. Een schrijver kan echter nog zo intelligent zijn, dat is helaas geen garantie dat zijn lezers dat ook zijn.